عناصر اربعه در ادبیات

 

عناصر اربعه یا عناصر چهارگانه (به پارسی سره چارآخشج یا چهارآخشیج)[۱] چهار عنصر آب، هوا، خاک و آتش هستند که یونانیان باستان آن‌ها را عنصرهای سازندهٔ جهان می‌دانستند.

نور خورشید را مخلوطی از هوا و آتش تصور می‌کردند و یخ را همان آب می‌دانستند که سختی سنگ را به دست آورده‌است.

ابن سینا در کتاب قانون مدعی است که دو عنصر سنگین، یعنی خاک و آب، سازندهٔ اعضای بدن هستند و دو عنصر سبک، یعنی آتش و هوا، سازندهٔ روح هستند.
اگرچه این دیدگاه ممکن است بسیار عامیانه به نظر رسد، اثرهایی ژرف بر درک امروزی ما از جهان دارد. یکی از این آثار توجه به حالات ماده‌است. مفهوم ماده و انرژی را می‌توان از اعتقاد به عناصر اربعه برداشت کرد؛ خاک نمایندهٔ حالت جامد، آب نمادی از حالت مایع، و هوا یادآور حالت گازی است. به این ترتیب سه عنصر نخست حالات سه گانهٔ ماده را یادآور می‌شوند.

اثر دیگر معرفی آتش است. آتش نمایندهٔ مفهوم انرژی و بیانگر تغییراتی است که انرژی در ماده و حالات آن به وجود می‌آورد. بدین ترتیب مفهوم ماده و انرژی را به آسانی می‌توان از دیدگاه پیشینیان، برداشت کرد.
اینکه یونانیان در برهه‌ای از تاریخ چنین دیدگاهی داشته‌اند درست است اما به اینکه چنین دیدگاهی نخست از کدام اندیشه برآمده ارتباط خاصی ندارد. بسیاری بر این عقیده‌اند که نخستین کسی که بحث عناصر طبیعت و احترام به آن‌ها را پیش کشید زرتشت است.[۴] بعد از پیدایش جدول مندلیف (در واقع عناصری که در جدول مندلیف به عنوان عناصر اولیه جهان(هوا:نیتروژن، اکسیژن، کربن دی اکسید، هیدروژن؛آب:دو مولکول هیدروژن و یک ملکول اکسیژن؛

خاک:آهن، روی، مس و منگز و…)وجود دارند همه از ارکان اصلی که بعد به آنها اشاره خواهیم کرد به وجود آمده‌اند توسط دیمیتری ایوانوویج مندلیف کمتر کسی را می‌توان یافت که از عناصر اصلی و اولیه جهان خبر داشته باشد. حکمای پزشکی قدیمی جهان[خصوصاً دو پزشک معروف جهان:ابو علی سینا و جالینوس بزرگ]بر این باور بودند که جهان دا چهار رکن اصلی و عناصر بسیط و غیرقابل تجزیه تشکیل شده است.

انها اعتقاد داشتند که مواد تشکیل دهنده جهان و انسان چهار چیز است به نام‌های:آتش، هوا، آب، خاک. دکتر جمشید خدادادی می‌گوید: باید دانست که جسم انسان و دیگر جانوران، همه از آتش، هوا، آب، خاک فراهم آمده ماده همه هستی از این چهار عنصر است و آنرا به عربی ارکان اربعه می‌گویند.

منبع

عناصر اربعه در خمسه نظامی

عناصر اربعه ( آب، آتش ، باد ، خاک ) نقش اساسی در تاریخ زندگی و آغاز اندیشه های اسطوره ای بشر داشته و در طی قرون نقش ها ، کارکردها و نمادهای بسیاری را به ذهن انسان متبادر کرده اند .

عناصر اربعه در حوزه های گوناگون فلسفی ، تاریخی ، اسطوره ای ، هنری ، ادبی و… جایگاه ویژه ای دارند؛ در حوزه ی ادبی شاعران برای آفرینش آثار ، مضامین ، تصاویر ادبی، بسیار به ویژگی ها ، نقش و نمادهای آن ها توجه داشته و از آن ها بهره جسته اند خاصه شاعران بزرگی چون حکیم نظامی گنجوی که اشعارش آکنده از مفاهیم فرهنگی و مردمی است .

با توجه به اهمیّت عناصر اربعه و تأثیر آن در اساطیرایران و ادبیات فارسی ، این پژوهش کوشیده است تا با بهره گیری از روش اسنادی و تحقیقات کاربردی نخست مثنوی های ” پنج گنج ” نظامی را در به کارگیری از این عناصر با توجه به تعاریف کمّی و کیفی وبا عنایت به عناصر و مولفه های تشکیل دهنده ی آن بررسی نماید و آنگاه با توجه به ویژگی ها و کارکردهای عناصر اربعه و معانی نمادین آن ها به تفکیک و طبقه بندی بپردازد .

بنابر این نظامی جنبه ها و نقش های گوناگون این عناصر را در خلق آثارش مورد توجه بسیار قرار داده و چنانچه ذکر شد به عنوان شاعری که بسیاری مفاهیم فرهنگی و مردمی را در شعرش گنجانده است به اعتقادات و باورهای عمومی جامعه در رابطه با عناصر اربعه ، ویژگی و عملکرد و قداست آن ها توجه داشته و آن ها را در جای جای آثاراش به کار برده است و نیز در خلق تصاویر، تشبیهات و استعارات و…از آن ها بهره جسته است. واژگان کلیدی : نظامی گنجوی ، پنج گنج ؛ نماد ، عناصر اربعه (آّب، آتش ، باد ، خاک) .

 

تحلیل تقابل آب وآتش در اشعار سهراب

صاحب نظران علوم مختلف ، هر کدام به نوعی خاص به چهار عنصر نگریسته اند. بعضی، چهار عنصررا همدل وهم سو ، درجهت فساد جهان می دانند و برخی به تضاد این عناصر اشاره کرده اند ، بعضی هم نظم و پایداری عالم را به هماهنگی این چهار عنصر می دانند . شاعران  کهن سرا ،در میان این عناصر ،«آتش» را دارای طبعی سوزان و ویرانگر و«آب» را دارای ذاتی نرم، نمناک وسرد می دانند. اما نو پردازان ،چهارچوب ها را شکسته و بدون این که خود را در قید و بند تعاریف و دیدگاه های رایج علمی یا فلسفی محصور کنند، تعابیری متفاوت از این عناصر  وتقابل میان آنها را در سروده های خود به کار برده اند.

سهراب شاعری است که رنگ ها و عناصر طبیعت درهمه جای اشعارش ، حضور دارند.خلق وسرشت هنرمند او ،از پدیده های طبیعت تابلویی پر نقش ونگار به تصویر        می کشد که در سروده هایش خود نمایی می کند. از شعر سهراب ، سادگی توأم با حرارت می تراود . ارتباط میان پدیده ها، در   سروده های سهراب بسیار قوی وپررنگ است. این ارتباط درمیان برخی عناصر نمایانگر همسویی و در پاره ای مفاهیم نشان دهنده ی تضاد است. اما سهراب به «آتش» و رابطه ی آن با« آب» نگاهی دیگرگونه دارد. او نیز در بیان و نگاهش به رویارویی بین این پدیده ها سنت شکنی‌ و بدعت‌گذاری‌ را پیشه می کند.

در سروده های سهراب، «آب»و «آتش»، با تعابیری چون «تب شکوفه»، «نیزه دار کهن»، «شبنم نوازش»، «پسر روشن آب»، «آتش همرنگی» و «عقاب خورشید» بیان شده اند. استفاده از این واژگان در حقیقت،تصویر سازی بدیع سهراب برای توصیف تقابل و رویارویی این عناصر است

 

عملکرد فرهنگستان در مقابل واژگان خارجی

پربازدیدترین ها
  • برندگان پانزدهمین دوره (۲۰۱۵)اسکار صنعت ساعت سازی
  • مدلهای علمی معالجه اضطراب سلامتی
  • گرسنگی هرچه بیشتر با خوردن این غذاها
  • اورتورکسیا یا ترس از بازگشت وزن که هر رژیم گیرنده ای دچارش می شود
  • علت تیک عصبی درکودکان و شیوه های درمان آن
  • خون در ادرار نشانه چیست؟
  • تغذیه تکمیلی کودک ۶ ماه شش ماهه چگونه باید باشد
  • چرا مردان کمتر از زنان عمر میکنند؟!
  • چاقی شما شاید بخاطر این تصورات غلط باشد که دارید
  • بینی و بیماریهای آنرا بشناسیم
  • میان وعده هایی که به کاهش وزنتان کمک می کنند
  • طرز تهیه سالاد چربی سوز و مقوی
  • آشنایی با خواص دارویی و غذایی قارچ
  • ارتباط بین سالمندان و اطرافیان چگونه باید باشد؟
  • ابعاد معالجه اختلال دو قطبی مخصوصا دارو درمانی -بخش چهارم
  • برنامه شماره ۶۰۱ گنج حضور تفسیر دیوان شمس و مثنوی معنوی مولانا
  • چند لازمه ی رفتاری برای دوست داشتنی تر شدن
  • تربیت اجتماعی و عاطفی کودکان پیش دبستانی
  • ماجرای عجیب شب زفاف موجب لاغری دائمی شد
  • موسیقی آرامبخش لذت ناب Pure Joy Music
  • تاثیر ورزش بر زایمان و بارداری زنان
  • سرمایه گذاری در بورس با کمترین مبلغ ممکن
  • افسردگی خطرابتلا به کمردرد را ۶۰ درصد افزایش می دهد
  • خواص درمانی آجیل برای بیماریهای قلبی
  • معالجه افسردگی با تحلیل گام به گام افکار بی فایده!(۱۲)
  • طعم دهنده های مختلف برای غذاهای خوشمزه
  • خواص چای زردچوبه
  • اس ام اس های خنده دار و حمام های داری لیف دیواری!!
  • طرز رفتار با فرزند بیمار فلج مغزی c p
  • برنامه شماره ۶۲۲ گنج حضور، تفسیر اشعار مولانا!
  • محبوبترین ها
  • شال گردنی برای خاص تر و جذاب تر دیده شدن
  • شب چله یا شب یلدا در تاریخ و فرهنگ ایران زمین
  • بارفیکس،باید و نبایدهای آن
  • مواد غذایی ضد چروک پوست
  • باورهای اشتباه درمورد آلرژی
  • چیستان‌:اون چیه که در رشت، اوله در تهران سومه؟
  • پیشگیری، علائم و درمان پاراتیرویید یا پرکاری تیرویید
  • محبت به همسر در سه شکل کلامی،جسمانی و رفتاری
  • روانشناسی رنگ لاک ها
  • تورم به بازار کلیه رسید؛ ۴۵ میلیون ناقابل
  • خوراک سیب زمینی به شکل موش
  • طرز تهیه ی دال عدس
  • سوپ پیاز بهاری به سبک فرانسوی را بچشید
  • کیفیت توجه مفید و ثمربخش به نوجوان
  • روزه داری بدون سحری چه عواقبی میتواند داشته باشد؟
  • مشغولیت ذهنی به وضع ظاهری در افراد دچارخود زشت پنداری(۸)
  • پوشش زنان در ایران باستان
  • آموزش تمرینات مقاوم سازی و افزایش قدرت بدنی در منزل
  • رمز موفقیت مالی خانواده
  • پاپ کورن میان وعده خوشمزه و لاغر کننده
  • آموزش پخت اک مک سبوس دار
  • جوکهای جدید و خنده دار تلگرام
  • برای رئیس جمهور شدن،همگی این افراد دارای صلاحیت هستند!
  • طرز تهیه ی ترشی قارچ
  • سالمندان به سهولت دچار اضطراب و استرس می شوند!
  • بهترین و بدترین غذا و نوشیدنی برای درمان خماری کدام است؟
  • برنامه شماره ۷۰۷ گنج حضور
  • ربای بانکی در بانکداری بدون ربا!
  • تشخیص فساد تخم مرغ
  • بیماریهای چشم بسیار شایع درمیان تمام سنین
  • تــمامی حقوق محفوظ و مربوط به پـرتال “ زیباخو ” میباشد کپی برداری از مطالب تنها با ذکر مـــنبع مــــجاز مــیباشد.

    طراحی سایت و سئو : پاناب