شب چله یا شب یلدا در تاریخ و فرهنگ ایران زمین

culture-2345238475682351

دیر زمانی است که مردمان ایرانی و بسیاری از جوامع دیگر، در آغاز فصل زمستان مراسمی را برپا می‌دارند که در میان اقوام گوناگون، نام‌ها و انگیزه‌های متفاوتی دارد. در ایران و سرزمین‌های هم‌فرهنگ مجاور، از شب آغاز زمستان با نام «شب چله» یا «شب یلدا» نام می‌برند که همزمان با شب انقلاب زمستانی است. به دلیل دقت گاهشماری ایرانی و انطباق کامل آن با تقویم طبیعی، همواره و در همه سال‌ها، انقلاب زمستانی برابر با شامگاه سی‌ام آذرماه و بامداد یکم دی‌ماه است. هر چند امروزه برخی به اشتباه بر این گمانند که مراسم شب چله برای رفع نحوست بلندترین شب سال برگزار می‌شود؛ اما می‌دانیم که در باورهای کهن ایرانی هیچ روز و شبی، نحس و بد یوم شناخته نمی‌شده است. جشن شب چله، همچون بسیاری از آیین‌های ایرانی، ریشه در رویدادی کیهانی دارد.

خورشید در حرکت سالانه خود، در آخر پاییز به پایین‌ترین نقطه افق جنوب شرقی می‌رسد که موجب کوتاه شدن طول روز و افزایش زمان تاریکی شب می‌شود. اما از آغاز زمستان یا انقلاب زمستانی، خورشید دگرباره بسوی شمال شرقی باز می‌گردد که نتیجه آن افزایش روشنایی روز و کاهش شب است. به عبارت دیگر، در شش‌ماهه آغاز تابستان تا آغاز زمستان، در هر شبانروز خورشید اندکی پایین‌تر از محل پیشین خود در افق طلوع می‌کند تا در نهایت در آغاز زمستان به پایین‌ترین حد جنوبی خود با فاصله ۵/۲۳ درجه از شرق یا نقطه اعتدالین برسد. از این روز به بعد، مسیر جابجایی‌های طلوع خورشید معکوس شده و مجدداً بسوی بالا و نقطه انقلاب تابستانی باز می‌‌گردد. آغاز بازگردیدن خورشید بسوی شمال‌شرقی و افزایش طول روز، در اندیشه و باورهای مردم باستان به عنوان زمان زایش یا تولد دیگرباره خورشید دانسته می‌شد و آنرا گرامی و فرخنده می‌داشتند.

culture-2345238475682353

در گذشته، آیین‌هایی در این هنگام برگزار می‌شده است که یکی از آنها جشنی شبانه و بیداری تا بامداد و تماشای طلوع خورشید تازه متولد شده، بوده است. جشنی که از لازمه‌های آن، حضور کهنسالان و بزرگان خانواده، به نماد کهنسالی خورشید در پایان پاییز بوده است، و همچنین خوراکی‌های فراوان برای بیداری درازمدت که همچون انار و هندوانه و سنجد، به رنگ سرخ خورشید باشند.

بسیاری از ادیان نیز به شب چله مفهومی دینی دادند. در آیین میترا (و بعدها با نام کیش مهر)، نخستین روز زمستان به نام «خوره روز» (خورشید روز)، روز تولد مهر و نخستین روز سال نو بشمار می‌آمده است و امروزه کارکرد خود را در تقویم میلادی که ادامه گاهشماری میترایی است و حدود چهارصد سال پس از مبدأ میلادی به وجود آمده؛ ادامه می‌دهد. فرقه‌های گوناگون عیسوی، با تفاوت‌هایی، زادروز مسیح را در یکی از روزهای نزدیک به انقلاب زمستانی می‌دانند و همچنین جشن سال نو و کریسمس را همچون تقویم کهن سیستانی در همین هنگام برگزار می‌کنند. به روایت بیرونی، مبدأ سالشماری تقویم کهن سیستانی از آغاز زمستان بوده و جالب اینکه نام نخستین ماه سال آنان نیز «کریست» بوده است. منسوب داشتن میلاد به میلاد مسیح، به قرون متأخرتر باز می‌گردد و پیش از آن، آنگونه که ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه نقل کرده است، منظور از میلاد، میلاد مهر یا خورشید است. نامگذاری نخستین ماه زمستان و سال نو با نام «دی» به معنای دادار/خداوند از همان باورهای میترایی سرچشمه می‌گیرد.

culture-2345238475682352

نخستین روز زمستان در نزد خرمدینانی که پیرو مزدک، قهرمان بزرگ ملی ایران بوده‌اند (که هنوز هم حامیان سرمایه‌داری لجام گسیخته اندیشه‌های عدالت‌جویانه او را سد راه منافع طبقاتی خود می‌دانند) سخت گرامی و بزرگ دانسته می‌شد و از آن با نام «خرم روز» یاد می‌کرده و آیین‌هایی ویژه داشته‌اند. این مراسم و نیز سالشماری آغاز زمستانی هنوز در میان برخی اقوام دیده می‌شود که نمونه آن تقویم محلی پامیر و بدخشان (در شمال افغانستان و جنوب تاجیکستان) است. همچنین در تقویم کهن ارمنیان نیز از نخستین ماه سال نو با نام «ناواسارد» یاد شده است که با واژه اوستایی «نوسرذه» به معنای «سال نو» در پیوند است.

هر چند برگزاری مراسم شب چله و میلاد خورشید در سنت دینی زرتشتیان پذیرفته نشده است؛ اما خوشبختانه اخیراً آنان نیز می‌کوشند تا این مراسم را همچون دیگر ایرانیان برگزار کنند. متأسفانه در گاهشماری نوظهوری که برخی زرتشتیان از آن استفاده می‌کتتد و دارای سابقه تاریخی در ایران نیست، زمان شب چله با ۲۴ آذرماه مصادف می‌شود که نه با تقویم طبیعی انطباق دارد و نه با گاهشماری دقیق ایرانی و نه با گفتار ابوریحان بیرونی که از شب چله با نام «عید نود روز» یاد می‌کند. از آنرو که فاصله شب چله با نوروز، نود روز است.

امروزه می‌توان تولد خورشید را آنگونه که پیشینیان ما به نظاره می‌نشسته‌اند، تماشا کرد: در دوران باستان بناهایی برای سنجش رسیدن خورشید به مواضع سالانه و استخراج تقویم ساخته می‌شده که یکی از مهمترین آنها چارتاقی نیاسر کاشان است که فعلاً تنها بنای سالم باقی‌مانده در این زمینه در ایران است. پژوهش‌های نگارنده که منتشر شد (نظام گاهشماری در چارتاقی‌های ایران)، نشان می‌دهد که این بنا بگونه‌ای طراحی و ساخته شده است که می‌توان زمان رسیدن خورشید به برخی از مواضع سالانه و نیز نقطه انقلاب زمستانی و آغاز سال نو میترایی را با دقت تماشا و تشخیص داد. چارتاقی نیاسر بنایی است که تولد خورشید بگونه‌ای ملموس و قابل تماشا در آن دیده می‌شود. این ویژگی را چارتاقی «بازه هور» در راه نیشابور به تربت حیدریه و در نزدیکی روستای رباط سفید، نیز دارا است که البته فعلاً دیواری نوساخته و الحاقی مانع از دیدار پرتوهای خورشید می‌شود.

culture-2345238475682349

در گذشته، آیین‌هایی در این هنگام برگزار می‌شده است که یکی از آنها جشنی شبانه و بیداری تا بامداد و تماشای طلوع خورشید تازه متولد شده، بوده است. جشنی که از لازمه‌های آن، حضور کهنسالان و بزرگان خانواده، به نماد کهنسالی خورشید در پایان پاییز بوده است، و همچنین خوراکی‌های فراوان برای بیداری درازمدت که همچون انار و هندوانه و سنجد، به رنگ سرخ خورشید باشند.

منبع: بیتوته

نظر شما چیست؟ ( بدون نظر )

تایید کنید که ربات نیستید !!!

پربازدیدترین ها
  • ایده های ساده و جذاب برای دکوراسیون آشپزخانه
  • سریعترین زن دونده ایرانی،مریم طوسی
  • طرز درست کردن کتلت بادمجان با نان تازه
  • زندگینامه سید محمد حسین شهریار
  • قوانین وپیش فرض ها چگونه انسان رادچار کمالگرایی می سازند-بخش پنجم
  • کمبود کلسیم منجر به درد عضلات می شود
  • طرز تهیه رولت خامه ای
  • ماسک موز،ماسکی مفید برای پوست
  • ازدواج و طلاق کلاف سردرگم جامعه امروز ما
  • معالجه اختلال اضطراب و نگرانی-بخش دوم
  • تکنیک های ساده میهمانداری و پذیرایی از میهمانان
  • خارش پوست میتواند بعلت استرس باشد!
  • یادآوری بوسیله تکنیک‌های داستان سازی و پیوند
  • چشم ها را باید شست،جور دیگر باید دید+ سهراب سپهری
  • رژیم غذایی مناسب کبد چرب
  • خون در ادرار نشانه چیست؟
  • با شعار برندهای مختلف آشنا شوید
  • ورزش هایی برای درمان افسردگی
  • آشنایی با رشته کارشناس پرتوشناسی یا تکنسین رادیولوژی
  • مردانی که این ۳۰ نشانه را دارند عاشق شما هستند!
  • آموزش درست کردن شیرینی کویری
  • آشنایی با ورزش سپک تاکرا
  • آشنایی با رشته ی چتربازی
  • مواد غذایی برای تقویت روحیه!
  • ویژگی شخصیتی همسر آینده
  • درکشورهای مختلف مردم چطوری وزن کم میکنند؟
  • سشوار کشیدن مو و فوت و فن های جدید آن
  • کدام دولت پول ما را به کاغذ پاره تبدیل کرد!
  • صورت خود را با چند تمرین ساده تپل سازید
  • کپسولی که قلب را از ایستادن باز می دارد
  • محبوبترین ها
  • سطح کلسترول بد را در مدت ۱۰ ثانیه کاهش بدهید!
  • لهمجون،پیتزای ترکی
  • استعداد های ایرانی در شبکه های اجتماعی(طنز)
  • بدجوری هوس خوردن به سرم زده!
  • آشنایی با گوشخراش ترین صداهای دنیا
  • سرطان روده و علائم و نشانه های اولیه آنرا جدی بگیرید
  • گام های معالجه افسردگی : راست بایست(۲۵)
  • طرز تهیه ی مربای هلو
  • مواد غذایی که عضلات شما را مصرف میکنند!
  • عناصر اربعه در ادبیات
  • دانستنی های مهم درباره علایم روی بسته بندی مواد غذایی
  • آیا در لبنیات مواد خطرناک شیمیایی وجود دارد؟
  • درمان نگرانی و اضطراب : پذیرش شک و نامعلومی(۱۷)
  • خودکشی نوجوانان؛مشکلات و نشانه های آن
  • مدارا و به حرف کشیدن، همسر کم حرف
  • ۲۰ مهرماه؛ روز بزرگداشت حافظ
  • شربت های سنتی مناسب برای روزهای گرم
  • رول بوقلمون،غذایی مخصوص چربی خون بالا
  • دلمه خوشمزه با سینه مرغ و سیب زمینی پنیری
  • پیشگیری و کنترل سرطان با شیوه های کاملاً معمولی
  • چند اکسسوری جالب برای مو
  • تمرینات ورزشی کالری سوز برای لاغری سریع در خانه
  • گام هایی به سوی درمان افسردگی؛انجمن مصیبت گویان(۹)
  • علت خشکی و لکه های روی پوست دست؟
  • کتابی راهنما در طراحی فضای شهری
  • نظریه های علمی راجب شکل انسان آینده
  • قبل از دچار شدن به عوارض آپاندیس آنرا درمان کنید
  • ژیمناستیک ریتمیک و تکنیک ها و ابزارهای آن
  • مروری بر انواع خطاهای شناختی و درمان آنها
  • تردمیل میتواند موجب لاغری شود به شرط اینکه…
  • تــمامی حقوق محفوظ و مربوط به پـرتال “ زیباخو ” میباشد کپی برداری از مطالب تنها با ذکر مـــنبع مــــجاز مــیباشد.

    طراحی سایت و سئو : پاناب