شب چله یا شب یلدا در تاریخ و فرهنگ ایران زمین

culture-2345238475682351

دیر زمانی است که مردمان ایرانی و بسیاری از جوامع دیگر، در آغاز فصل زمستان مراسمی را برپا می‌دارند که در میان اقوام گوناگون، نام‌ها و انگیزه‌های متفاوتی دارد. در ایران و سرزمین‌های هم‌فرهنگ مجاور، از شب آغاز زمستان با نام «شب چله» یا «شب یلدا» نام می‌برند که همزمان با شب انقلاب زمستانی است. به دلیل دقت گاهشماری ایرانی و انطباق کامل آن با تقویم طبیعی، همواره و در همه سال‌ها، انقلاب زمستانی برابر با شامگاه سی‌ام آذرماه و بامداد یکم دی‌ماه است. هر چند امروزه برخی به اشتباه بر این گمانند که مراسم شب چله برای رفع نحوست بلندترین شب سال برگزار می‌شود؛ اما می‌دانیم که در باورهای کهن ایرانی هیچ روز و شبی، نحس و بد یوم شناخته نمی‌شده است. جشن شب چله، همچون بسیاری از آیین‌های ایرانی، ریشه در رویدادی کیهانی دارد.

خورشید در حرکت سالانه خود، در آخر پاییز به پایین‌ترین نقطه افق جنوب شرقی می‌رسد که موجب کوتاه شدن طول روز و افزایش زمان تاریکی شب می‌شود. اما از آغاز زمستان یا انقلاب زمستانی، خورشید دگرباره بسوی شمال شرقی باز می‌گردد که نتیجه آن افزایش روشنایی روز و کاهش شب است. به عبارت دیگر، در شش‌ماهه آغاز تابستان تا آغاز زمستان، در هر شبانروز خورشید اندکی پایین‌تر از محل پیشین خود در افق طلوع می‌کند تا در نهایت در آغاز زمستان به پایین‌ترین حد جنوبی خود با فاصله ۵/۲۳ درجه از شرق یا نقطه اعتدالین برسد. از این روز به بعد، مسیر جابجایی‌های طلوع خورشید معکوس شده و مجدداً بسوی بالا و نقطه انقلاب تابستانی باز می‌‌گردد. آغاز بازگردیدن خورشید بسوی شمال‌شرقی و افزایش طول روز، در اندیشه و باورهای مردم باستان به عنوان زمان زایش یا تولد دیگرباره خورشید دانسته می‌شد و آنرا گرامی و فرخنده می‌داشتند.

culture-2345238475682353

در گذشته، آیین‌هایی در این هنگام برگزار می‌شده است که یکی از آنها جشنی شبانه و بیداری تا بامداد و تماشای طلوع خورشید تازه متولد شده، بوده است. جشنی که از لازمه‌های آن، حضور کهنسالان و بزرگان خانواده، به نماد کهنسالی خورشید در پایان پاییز بوده است، و همچنین خوراکی‌های فراوان برای بیداری درازمدت که همچون انار و هندوانه و سنجد، به رنگ سرخ خورشید باشند.

بسیاری از ادیان نیز به شب چله مفهومی دینی دادند. در آیین میترا (و بعدها با نام کیش مهر)، نخستین روز زمستان به نام «خوره روز» (خورشید روز)، روز تولد مهر و نخستین روز سال نو بشمار می‌آمده است و امروزه کارکرد خود را در تقویم میلادی که ادامه گاهشماری میترایی است و حدود چهارصد سال پس از مبدأ میلادی به وجود آمده؛ ادامه می‌دهد. فرقه‌های گوناگون عیسوی، با تفاوت‌هایی، زادروز مسیح را در یکی از روزهای نزدیک به انقلاب زمستانی می‌دانند و همچنین جشن سال نو و کریسمس را همچون تقویم کهن سیستانی در همین هنگام برگزار می‌کنند. به روایت بیرونی، مبدأ سالشماری تقویم کهن سیستانی از آغاز زمستان بوده و جالب اینکه نام نخستین ماه سال آنان نیز «کریست» بوده است. منسوب داشتن میلاد به میلاد مسیح، به قرون متأخرتر باز می‌گردد و پیش از آن، آنگونه که ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه نقل کرده است، منظور از میلاد، میلاد مهر یا خورشید است. نامگذاری نخستین ماه زمستان و سال نو با نام «دی» به معنای دادار/خداوند از همان باورهای میترایی سرچشمه می‌گیرد.

culture-2345238475682352

نخستین روز زمستان در نزد خرمدینانی که پیرو مزدک، قهرمان بزرگ ملی ایران بوده‌اند (که هنوز هم حامیان سرمایه‌داری لجام گسیخته اندیشه‌های عدالت‌جویانه او را سد راه منافع طبقاتی خود می‌دانند) سخت گرامی و بزرگ دانسته می‌شد و از آن با نام «خرم روز» یاد می‌کرده و آیین‌هایی ویژه داشته‌اند. این مراسم و نیز سالشماری آغاز زمستانی هنوز در میان برخی اقوام دیده می‌شود که نمونه آن تقویم محلی پامیر و بدخشان (در شمال افغانستان و جنوب تاجیکستان) است. همچنین در تقویم کهن ارمنیان نیز از نخستین ماه سال نو با نام «ناواسارد» یاد شده است که با واژه اوستایی «نوسرذه» به معنای «سال نو» در پیوند است.

هر چند برگزاری مراسم شب چله و میلاد خورشید در سنت دینی زرتشتیان پذیرفته نشده است؛ اما خوشبختانه اخیراً آنان نیز می‌کوشند تا این مراسم را همچون دیگر ایرانیان برگزار کنند. متأسفانه در گاهشماری نوظهوری که برخی زرتشتیان از آن استفاده می‌کتتد و دارای سابقه تاریخی در ایران نیست، زمان شب چله با ۲۴ آذرماه مصادف می‌شود که نه با تقویم طبیعی انطباق دارد و نه با گاهشماری دقیق ایرانی و نه با گفتار ابوریحان بیرونی که از شب چله با نام «عید نود روز» یاد می‌کند. از آنرو که فاصله شب چله با نوروز، نود روز است.

امروزه می‌توان تولد خورشید را آنگونه که پیشینیان ما به نظاره می‌نشسته‌اند، تماشا کرد: در دوران باستان بناهایی برای سنجش رسیدن خورشید به مواضع سالانه و استخراج تقویم ساخته می‌شده که یکی از مهمترین آنها چارتاقی نیاسر کاشان است که فعلاً تنها بنای سالم باقی‌مانده در این زمینه در ایران است. پژوهش‌های نگارنده که منتشر شد (نظام گاهشماری در چارتاقی‌های ایران)، نشان می‌دهد که این بنا بگونه‌ای طراحی و ساخته شده است که می‌توان زمان رسیدن خورشید به برخی از مواضع سالانه و نیز نقطه انقلاب زمستانی و آغاز سال نو میترایی را با دقت تماشا و تشخیص داد. چارتاقی نیاسر بنایی است که تولد خورشید بگونه‌ای ملموس و قابل تماشا در آن دیده می‌شود. این ویژگی را چارتاقی «بازه هور» در راه نیشابور به تربت حیدریه و در نزدیکی روستای رباط سفید، نیز دارا است که البته فعلاً دیواری نوساخته و الحاقی مانع از دیدار پرتوهای خورشید می‌شود.

culture-2345238475682349

در گذشته، آیین‌هایی در این هنگام برگزار می‌شده است که یکی از آنها جشنی شبانه و بیداری تا بامداد و تماشای طلوع خورشید تازه متولد شده، بوده است. جشنی که از لازمه‌های آن، حضور کهنسالان و بزرگان خانواده، به نماد کهنسالی خورشید در پایان پاییز بوده است، و همچنین خوراکی‌های فراوان برای بیداری درازمدت که همچون انار و هندوانه و سنجد، به رنگ سرخ خورشید باشند.

منبع: بیتوته

نظر شما چیست؟ ( بدون نظر )

تایید کنید که ربات نیستید !!!

پربازدیدترین ها
  • نکات ضروری در استفاده از دستگاه ماکرویوو
  • ایران جزو بیست کشور جذاب برای توریست ها در سال ۲۰۱۷
  • طرز تهیه کباب سبزیجات رژیمی
  • طرز تهیه ی نان پنیری خوشمزه
  • روز جهانی ماما و تاریخچه آن
  • برای موثرتر شدن ورزش روی کاهش وزن
  • تمدن ژاپن چگونه شکوفاشد؟
  • آشنایی با رشته های وگرایش های روانشناسی
  • تاثیر رژیم غذایی نوردیک در لاغری
  • تکنیک های آرامبخشی برای سالمندان
  • بعضی روغن های گیاهی باعث آلزایمر و سرطان هستند
  • تست شخصیت زنان در ایجاد رابطه با مردان
  • آموزش گام به گام تهیه ساندویج هات داگ با ژامبون تنوری
  • اکبر عبدی از عروسی دخترش گفت!
  • ۱۰ کاری که پدرتان را در روز پدر خوشحال میکند!
  • سرکاری بودن با اس ام اس های سرکاری
  • طرز تهیه ی کاپ کیک دبل چاکلت
  • ارزش غذایی تن ماهی
  • شلوار جین و خانم های میانسال
  • اگر ورزش را شروع کرده اید، برنامه ورزشی تان را قطع نکنید
  • زندگینامه وحشی بافقی
  • شربت ضد سرماخوردگی را بادست خودتان درست کنید
  • مواد غذایی مغذی برای مغز کودک
  • تفسیر اشعار دیوان غزلیات شمس و مثنوی معنوی مولوی(گنج حضور)-برنامه شماره ۶۲۸
  • ورزش یوگا برای سالمندان
  • تعداد دفترچه های بیمه بیشتر از جمعیت کشور
  • اهمیت انتخاب سفره یکبار مصرف مناسب
  • طرز تهیه حلیم با گوشت گوسفندی سردست
  • سوپ عدسی و سبزیجات مخصوص افراد دیابتی
  • دانلود کتاب راهنمای اختلالات خواب در زنان
  • محبوبترین ها
  • ارتباط جسورانه : پاسخ های جسورانه به انتقاد(۲۵)
  • ورزش هایی برای جوان ماندن
  • رفع گرفتگی بینی بدون جراحی و با درمان خانگی
  • عادت غذایی کودک را چگونه تغییر بدهیم؟
  • طرزتهیه ته چین قلیه ماهی جنوب
  • یک دسر بهاری لذیذ،بیسکویت بستنی توت فرنگی
  • درس هایی برای زندگی؛استوار باشید(۱۱)
  • بیماری آندومتریوز و بارداری
  • ۲۶ ماده غذایی برای کاهش قندخون
  • خواص استثنایی پوست هندوانه در درمان بیماریها
  • آموزش درست کردن شیرینی کویری
  • با خواص خیارچنبر آشنا شوید
  • پوکی استخوان،ریزش مو وغیره نتیجه کاهش وزن سریع
  • اکستنشن ابرو یا میکروبلیدینگ ، کدام یک را ترجیح میدهید؟
  • ورزش پس از سزارین چقدر مفید است؟
  • پاسخ یا واکنش رفتاری به حمله پانیک-بخش دوم
  • طرز تهیه بیسکویت مغزدار نوتلا
  • بهره مندی از کلیه هایی سالم با چند مواد غذایی
  • بیوگرافی سرمربی تیم ملی والیبال، رائول لوزانو
  • خواص قارچ
  • خالکوبی یا تاتو آیا یک کار غیر اخلاقی است؟
  • دلایل خوب برای کارهای بد
  • کلم قمری را می توانید جایگزین گوشت سازید
  • از روی چهره خود ۱۰ نوع بیماری داخلی را بشناسید!
  • درس های زندگی؛با ترس روبرو شوید(۶)
  • چه چیزی موجب استمرار رفتار کمالگرایی می شود؟(۷)
  • اهمیت رعایت بهداشت جنسی در مسافرت
  • چگونه در برابر یک حمله مسلحانه یا تروریستی عمل کنید؟
  • موقعیت و شرایط تاثیر قابل ملاحظه برعشق دارند!
  • ۹ فرمان همسرداری
  • تــمامی حقوق محفوظ و مربوط به پـرتال “ زیباخو ” میباشد کپی برداری از مطالب تنها با ذکر مـــنبع مــــجاز مــیباشد.

    طراحی سایت و سئو : پاناب