رابطه عقل و دین چطوری و چگونه؟

مسأله رابطه عقل و دین یا به تعبیری فلسفه و دین یا رابطه اعتقاد دینی و عقلانیت و ایمان ،
یکی از مهم ترین مسائل در حوزه دین پژوهی و فلسفه دین است.
در این حوزه، یک سؤال اساسی وجود دارد :
آیا اعتقاد دینی ، عقلانی است یا غیر عقلانی و ضد عقلانی که باید به آن ایمان آورد ؟
در پاسخ به این سؤال ، در جهان غرب ، دو دیدگاه شاخص است :
۱٫ اعتقادهای دینی با عقل سازگاری دارد که به آن عقل گرایی می گویند.
۲٫ اعتقادهای دینی با عقل ناسازگار یا ضد عقل است که به آن ایمان گرایی می گویند.
از میان عقل گرایان به دیدگاه توماس آکوئیناس ،ایمانوئل کانت و از میان ایمان گرایان به دیدگاه کیرکه‌گارد،
ویتگنشتاین، نورمن مالکوم و پلانتینگا اشاره شده که همراه با نقد و بررسی است.
سه استدلال‌ کیرکه‌گارد در باب ایمان گرایی یعنی برهان تقریب،
برهان تأخیر(یا تعویق) و برهان شور و شوق، بیشتر بحث شده است.
در پایان، دیدگاه اسلام در باره رابطه عقل و دین مطرح و این نظریّه مورد تأکید قرار گرفته است
که در اسلام به طور کلی هماهنگی بین عقل و دین وجود دارد و ایمان گرایی به صورتی که در غرب مطرح است،
در آن مطرح نیست و دلیل آن هم راز وار و غیر عقلانی بودن
اصول اساسی مسیحیت و عقلانی بودن اصول اساسی اسلام است.

مقدمه

آیا اعتقاد دینی عقلانی است یا این که اساساً ایمان، فعالیت ضد عقلانی یا دست کم غیر عقلانی است؟
اگر به فرض ما نمی‌‌‌توانیم ادعاهای اعتقاد دینی را با عقل اثبات کنیم، آیا پذیرش آن ها معقول است،
برای مثال، اگر نتوانیم هیچ دلیل عقلانی بر وجود خدا اقامه کنیم، آیا با وجود این ، باور وجود خدا معقول است؟
در جهان مسیحیت در بحث رابطه ایمان با عقل، دو دیدگاه متضاد و مخالف وجود دارد:
۱٫ نخستین دیدگاه بر آن است که ایمان یا به تعبیری باورهای ایمانی با عقل سازگار است،
برای مثال ایمان به خدا با عقل هماهنگی دارد که به آن عقل گرایی می گویند.
۲٫ دومین دیدگاه بر آن است که ایمان یا به تعبیری باورهای ایمانی با عقل ناسازگار است که به آن ایمان گرایی می گویند.
اکنون به اجمال به توضیح هر یک از این دیدگاه ها خواهیم پرداخت؛
البته هر کدام این دیدگاه ها، برحسب قلمرو سازگاری ها یا ناسازگاری ها، به زیر شاخه های
گوناگونی تقسیم می شوند که به اجمال یه برخی از آن ها اشاره می کنیم. در پایان، دیدگاه اسلام را نیز در این باره مطرح خواهیم کرد.

عقل گرایی در رابطه عقل و دین

در جهان غرب، بسیاری از متفکران، متکلمان و فیلسوفان از جمله توماس آکوئیناس (۱۲۲۴- ۱۲۷۴)،
فیلسوفان حوزه کارتزین، جان لاک (۱۶۳۲-۱۷۰۴)، ایمانوئل کانت (۱۷۲۴-۱۸۰۴) ،
کلیفورد (۱۸۴۵-۱۸۷۹)، ریچارد سویین برن (۱۹۳۴-  )  برآنند که ایمان و عقل با هم سازگاری دارند؛
البته آن ها در حیطه این هماهنگی با هم اختلاف دارند. بعضی برآنند که باید به اصول اساسی مسیحیت ایمان آورد؛
ولی بقیه آموزه های دینی با دین هماهنگی دارد. بعضی دیگر بر آنند که تمام آموزه های دینی
با عقل هماهنگی دارد که در این مقاله به دیدگاه های برخی از آن ها اشاره می کنیم.
همچنین منظور از عقل در این‌جا معقولیت یا استدلال و تبیین عقلانی، و منظور از ایمان،
پذیرش و تسلیم توام با اطمینان به چیزی است.

۱٫ دیدگاه توماس آکوئیناس و رابطه عقل و دین:‌

توماس آکوئیناس، یکی از بزرگ‌ترین متکلمان و فیلسوفان مسیحی به شمار می رود که بر آن است:
عقل با دین و ایمان، هماهنگی تقریباً کاملی دارد. برای انسان قرن سیزدهمی در اروپای غربی،
یکی از معانی فیلسوف، بی دین بود؛ یعنی فیلسوف کسی بود که چون قبل از عیسی (ع) متولد شده،
نمی‌توانسته از حقیقت مسیحی، اطلاع داشته باشد وضعیت افلاطون و ارسطو نیز چنین بود؛
بنابراین، ارسطو، بی دین، به شمار می آمد؛ البته استثنائاتی هم وجود داشت؛
از این رو، هنگامی که متکلمی، در آن زمان کلمه فیلسوف را بر زبان جاری می‌کرد به طور معمول شخصی
غیر مسیحی را مد نظر داشت که خود را وقف مطالعه در زمینه فلسفه کرده است.
همچنین به ذهن آن ها نمی‌رسید که یک نفر در عین حال که فلیسوف است،
قدیس هم باشد (ژیلسون، ۱۳۷۵: ص۲۴)؛ امّا آکوئیناس، آرا و افکار فلسفی ارسطو را با مسیحیت
هماهنگ دانست و به تعبیری ارسطو را غسل تعمید داد (همان: ص۲۷).
او هرگز تصور نمی‌کرد که کسی بتواند تعارضی میان اهداف تحقیقات فلسفی و اهداف تحقیقات کلامی بیابد.
به گمان وی، هدف نهایی آن ها یک چیز است. اگر شناخت خدا، بالاترین قله‌‌ای است
که تحقیق انسانی می تواند به آن برسد، توافق اساسی میان آموزه های  معلم حقیقت مسیحی
و تعالیم فیلسوف وجود دارد. در سطح شناخت طبیعی، فیلسوف نیز یک متکلم است (همان: ص۳۵).
به عقیده توماس، نام حقیقی حکمت، عیسی مسیح علیه السَّلام بود؛

بنابراین، عیسی حقیقت است.

خود عیسی در این باره چه می‌گوید: پاسخ توماس به این پرسش چنین است:
     طبق اظهار عیسی علیه السَّلام ، حکمت الاهی گواهی می‌دهد که وی جسم عاریتی دارد؛
چه به این جهان آمده است تا حقیقت را آشکار سازد:«از این جهت من متولد شدم
و در این جهان آمدم که به راستی شهادت بدهم» (یوحنا، ۱۸: ۳۷).
 فیلسوف اعظم، خود ثابت می‌کند که فلسفه اولی، علم حقیقت است؛ اما نه هر حقیقتی؛
بلکه حقیقتی که منشأ همه حقایق است؛ یعنی حقیقتی که متعلق
مبدا نخستینی است که هستی همه اشیا از او است.
بدیهی است که حقیقت متعلق به چنین مبدئی، منشأ همه حقایق است؛
زیرا اشیا همان وضع و ترتیبی را در حقیقت دارند که در هستی دارند (همان).
آکوئیناس بحث دیگری را در این باره مطرح می‌کند و آن وجود تعلیم مقدس است.
تعلیم مقدس، مجموعه ای از آموزه ها و دستورهایی است که معلم آن ها خدا است.
بی تردید، کتاب مقدس، شایسته این عنوان است؛ زیرا متضمن عین کلام خداست.
حال، آیا ضرورت داشت که خدا مجموعه ای از آموزه ها را از طریق وحی به انسان ها ابلاغ کند؟
توماس  بر آن است که برای رستگاری انسان، افزون بر علوم فلسفی که زاییده عقل انسانی است،
وجود علم دیگری که مُلَهَم از خدا است، ضرورت دارد. این است که خدا به اختیار خویش اراده کرده انسان
را قرین سعادت خویش سازد. این همان برداشت او از این سخن است که

هدف نهایی انسانلقای سعادت آمیز، بعضی حیات جاودانه با خدا است

(همان: ص۴۱).
او همچنین بر آن است که هیچ انسانی به هیچ نحو رستگار نمی‌شود، مگر این که هدف نهایی خود را که خدا است، بشناسد.
رستگاری انسان که تقرب به خدا است، به شناخت او از خداوند بستگی دارد
که نه تنها از طریق وحی، بلکه از راه عقل نیز حاصل می شود (همان: ص۴۲).
توماس همچنین پرسش دیگری را مطرح می‌کند که آیا تحقیقات فلسفی می‌تواند شناختی از
حقایق درباره خداوند ارائه دهد یا به تعبیری اگر در واقع خدا انسان‌‌ها را به خود وا می‌گذاشت،
چه تعداد از آنان به کسب چنین معرفتی موفق می‌شدند؟ پاسخ توماس چنین است:
حقایق درباره خدا، آن چنان که عقل، قادربه شناختن آن باشد، فقط به وسیله افراد معدودی قابل شناخت است؛
آن هم پس از مدت های طولانی و همراه با خطاهای فراوان؛ از این رو توماس می‌گوید:
برای رستگاری هر چه مناسب تر و مطمئن تر انسان، ضرورت داشت انسان ها،
حقایق الاهی را از طریق وحی الاهی بیاموزند؛ بنابراین، افزون بر علوم فلسفی که عقل آن را بررسی می‌کند،
ضرورت داشت از طریق وحی نیز تعلیم مقدس در کار باشد؛ زیرا انسان ها از طریق ایمان، سریع‌تر به
حقایق نجات بخشی درباره خدا می‌رسند تا از راه عقل طبیعی.
اگر آدمیان ناچار بودند چنین حقایقی را از راه مطالعه فلسفی به دست آورند،
بسیاری از آن ها از آن حقایق محروم می‌‌ماندند؛ پس ایمان، یقینی تر از عقل است
به ویژه در موضوعات الاهی. دلیل و شاهد بر این مطلب، خطاها و تناقص‌هایی است که فیلسوفان،
از طریق عقل طبیعی و بدون استعانت از وحی، در تلاش خود برای کسب شناختی از خداوند، مرتکب شده‌اند (همان: ص۴۴).

توماس همچنین عقیده دارد که یک موضوع می تواند از زاویه های گوناگون بررسی شود.

فیلسوف از طریق عقل به مسأله خدا می‌پردازد و متکلم همان مطالب را از طریق  نور وحی الاهی درک می‌کند.
همان طور که منجّم و فیزیکدان، پدیده واحد مانند خسوف را تحقیق و بررسی می‌کنند؛
اما فیزیکدان از طریق مشاهده مستقیم و منجم از طریق استدلال ریاضی (همان: ص۴۶).
توماس همچنین در تقدم و تأخر فلسفه و تعلیم مقدس، بر آن است که تعلیم مقدس،
علوم دیگر را به صورت زیردست و خادم خود به کار می‌گیرد و به بیان صریح‌‌تر،‌‌‌  علوم دیگر، خدمتگزاران این علمند.
« حکمت کنیزان خود را فرستاده تا بر بلندترین مکان شهر بایستند و ندا سردهند (امثال سلیمان، ۹: ۳)؛
بنابراین، تعلیم مقدس، بر علوم فلسفی مبتنی نیست به این معنا که اصول خود را از آن ها گرفته باشد.
تعلیم مقدس در آنچه می داند یا می آموزد، مرهون علوم فلسفی نیست.
تعلیم مقدس صرفاً از این علوم روش بیان مطالب را و به عبارت کلی، هر چیزی
که فهم تعالیمش را آسان‌تر کند، اخذ می‌کند و به واقع هم چنین است؛
از این رو‌،  تعلیم مقدس برای متکلم در درجه اول اهمیت قرار دارد و برای روشن‌تر کردن معنای آموزه‌‌های خود
به روش‌ها و مفاهیم فلسفی متوسل می‌شود. (همان: ص۶۵)،
و هنگامی که مخالفان تعلیم مقدس که هیچ اعتقادی به وحی الاهی ندارند، برخی از امور ایمان یا
مضامین ضرور آن را انکار کنند، متکلم در چنین مواردی به یقین می داند که شخص مخالف اشتباه می‌کند ؛
زیرا او با وحی الاهی که تعالیم خطا ناپذیر است، مخالفت کرده است.
از سوی دیگر، متکلم نمی‌تواند با استفاده از حقیقت ایمان، ضد فیلسوف
که استدلال‌های او برگرفته از عقل است، استدلال کند.
یگانه کاری که متکلم می‌تواند انجام دهد، این است که با استفاده از عقل با به کارگیری
نادرست عقل مخالفت کند. به بیان دیگر، متکلم با این که به حقیقت تعلیم مقدس مطمئن است،
باید چنان استدلال کند که گویی خود فیلسوف است (همان: ص۶۶).

نقد و بررسی رابطه عقل و دین

توماس یکی از بزرگ‌ ترین متکلمان و فیلسوفان مسیحی عقل‌گرا است که در تبیین عقلانی آموزه‌های مسیحی
نقش بسیاری ایفا کرده است؛ اما با وجود این ، به نظر می‌رسد خطاهایی در نگرش او وجود داشته باشد.
او در تقدم و تأخر تعلیم مقدس بر علوم فلسفی بر آن است که تعلیم مقدس بر هیچ اصلی از اصول فلسفی مبتنی نیست.
این بیان تعبیر دیگری از ایمان‌گرایی است که در درجه اوّل ما باید به آموزه‌های کتاب مقدس ایمان بیاوریم تا بفهمیم.
این که توماس می‌گوید: «برای سعادت انسان تعلیم مقدس ضرورت دارد»، حکم عقلانی است.
و این‌که «ما باید از تعالیم خدا تبعیت کنیم، زیرا خدا، کمال مطلق و آفریدگار انسان است
و تبعیت از کمال مطلق ، مطلوب است»، حکم عقلانی است؛
بنابراین نمی‌توان از این عقیده توماس دفاع کرد که تعلیم مقدس یا امور ایمانی
برهیچ اصل فلسفی و عقلانی مبتنی نیست. همچنین به نظر می‌رسد که این بیان توماس که
«اگر خدا، آدمیان را به حال خود وا می‌گذاشت، معدودی از آن ها می‌توانستند به حقایق تمام سعادت نائل شوند»، دارای اشکال باشد.
اگر برخی از امور ایمانی یا تعلیم مقدس فراتر از عقل است ، به سهولت به چنگ عقل در نمی آیند؛
همان‌گونه که خود توماس عقیده دارد ثثلیث که امر ایمانی مسیحیت است،
هیچ گاه به چنگ عقل در نمی‌آید؛ ازاین رو بیان او  درست نیست؛
بنابراین، از طریق عقل نمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان به تمام امور ایمانی نائل شد.
ادامه دارد…
نظر شما چیست؟ ( بدون نظر )

تایید کنید که ربات نیستید !!!

پربازدیدترین ها
  • طرز تهیه ی سالاد هندی ریتا
  • طرز تهیه شیرینی زنجبیلی و کم کالری
  • تسکین دردهای قاعدگی با داروهای سنتی
  • کلکسیون بهاری و توصیه های مد از ویکتوریا بکهام
  • جاری کردن عشق در زندگی
  • قبل از بارداری این نکات را رعایت کنید
  • ضرب المثل؛هر که با نوح نشیند،چه غم از طوفانش
  • حساسیت بدن نسبت به بدلیجات و زیورآلات را جدی بگیرید
  • برای افزایش قد چه ویتامینی به کودکمان بدهیم؟
  • مواد غذایی عالی برای برنامه تغذیه ای کودکان
  • ۵ معما ی تقویت مغز
  • طرز تهیه رولت ته چین مرغ
  • آیا تنبیه بدنی کودکان موثر است؟
  • بیوگرافی محمد علی اسلامی ندوشن
  • روش های خشک کردن بی ضرر مو
  • خاصیت ضد سرطانی کلم بروکلی
  • برنامه ی پیام رسان تلگرام،برنامه ی محبوب ایرانیان
  • میکروبی ترین میوه دنیا که خوش طعم ترین هم است
  • آداب و رسوم ازدواج درکشورهای مختلف جهان
  • کمالگرایی نتیجه الگوهای ذهنی شرطی شده!(۸)
  • تفاوت رژیم های مضر و رژیم های مفید در لاغری
  • سوپ مرغ و لیمو به سبک یونانی
  • شاعرپررو وجواجه
  • فوتبالیست های مسلمانی که ستاره های فوتبال دنیا هستند
  • چطوری بفهمم که افسرده ام یا نه؟
  • فرهنگ روزه داری تهرانی های قدیم
  • مد لباس برگرفته از معماری ایرانی
  • فیله مرغ سوخاری با استفاده از پنیر گودا
  • شیاف استامینوفن و نکات لازم در استفاده از آن
  • علل دردهای پشت سر
  • محبوبترین ها
  • انواع هورمون های شادی افزا
  • دستگاه شگفت انگیز قلب و کیفیت فعالیت آن
  • ام اس و نکاتی که مبتلایان باید رعایت کنند
  • طرز تهیه ی موساکای یونانی!
  • باسلاح شوخ طبعی مشکلات را از پای در آورید
  • باورغلط چه تاثیری بر روی لاغری و خوش اندامی دارند؟
  • رژیم غذایی خاص برای درمان سوزش سردل
  • چند استراتژی مهم کاهش وزن
  • خواص پاچه گوسفندی
  • خوش اندامی و لاغری دائمی بدون گرسنگی
  • آموزش و زندگی بهتر اثر برتراند راسل- دانلود مستقیم
  • هندوانه پخته بخورید
  • چند مشخصه ی زیتون خوب
  • ازرژیم های لاغری انتظار معجزه نداشته باشید!
  • طرز نگهداری از موهای اکستنشن شده!
  • برنامه شماره ۶۶۹ گنج حضور ، تفسیر غزلیات دیوان شمس مولانا
  • زندگینامه و آثار شاه نعمت الله ولی
  • بحران بارداری در دوره نامزدی
  • نابودی سلول های سرطانی با میوه و سبزی
  • آخرین محصولات دنیای مد برای مدپرستان!
  • راز موفقیت را دراندیشه بزرگان بخوانید
  • لیونل مسی و راز های او
  • تاثیر عجیب خوردن تخم مرغ با سالاد سبزیجات
  • عکس هایی از تئاتر در دهه های ۴۰ و ۵۰
  • بیسبال و تاریخچه آن در جهان و ایران
  • انگیزه شما موتور حرکت شماست
  • تمرکز ذهنی و تمرکز بدنی در هنگام تغذیه
  • رباتی که میتواند ذهن را بخواند!!
  • تا جایی که می توانید غذاهای امگا۳ بیشتری بخورید!
  • شربت های سنتی مناسب برای روزهای گرم
  • تــمامی حقوق محفوظ و مربوط به پـرتال “ زیباخو ” میباشد کپی برداری از مطالب تنها با ذکر مـــنبع مــــجاز مــیباشد.

    طراحی سایت و سئو : پاناب